گستره ی سرزمین فسا , از دوران های گذشته تا کنون محل نشوو نمای دانشمندانی بوده ,که نام آنان در کتاب های زندگینامه ی بزرگان علم و ادب ثبت گردیده و آوازه ی برخی از این دانشمندان تا فراسوی مرزهای ایران طنین انداز شده است.شاید بتوان از قدیمی ترین متفکر فسایی که نام وی درکتب تاریخ نویسان عهد ساسانی و محققان ادیان و نهضت های فکری (اعم از داخلی و بیگانه)به فراوانی برده شده است به زرادشت بن خرگان (زردشت خورگان=زاراتوستر) بنیانگزار "دریست دین" در قرن سوم میلادی اشاره کرد.متفکری که در کشور روم به "بوندوس" و نام فرقه ی او نیز به "درسیفن یا داریسفن" مشهور بوده است. این که زردشت اهل خورنگان(خرنجان)بوده یا فرزند خورگان محل تامل است ولی افکار زردشت خورگان به طور عمده  توسط شاگرد وی (مزدک)چهره ای جهانی و جاویدان یافت....ادامه مطلب   

  او سال ها در بیزانس (روم شرقی) به سر می‌برد و در آن جا با کتب فلسفی یونانی از جمله جمهوریت افلاطون آشنایی پیدا کرد و تحت تأثیر اندیشه ی مدینه ی فاضله ی افلاطون قرار گرفت. افکار زرتشت خورگان که بیشتر جنبه  ی اقتصادی و اجتماعی داشت، توسط شاگردش مزدک به جامعه ی ایرانی معرفی شد. . این مرد دعوت خود را در روم ظاهر کرد و سپس به ایران سفر کرد و به دعوت پرداخت. در روم این شخص به نام بوندس‏معروف بوده‌است زردشت (فسایی) پیشوایی بوده‏ که دعوت او فقط جنبه ی نظری داشته‌است،. كريستن سن پس از ذكر مطلب بالا می‏گويد : بنابراين دينمزدك همان آيين " درست دين " است كه " بوندس " انتشار داد ، اگر اين شخص مانوی يعنیبوندس پس از شروع به دعوت جديد در روم ، به ايران رهسپار شد تا عقاید خود را تبليغكند ، می‏توان حدسی‏ قريب به يقين زد كه اصل او ايرانی بوده است . كلمه  " بوندس " شباهتی‏ به اسامی ايرانی ندارد ، ولی می‏توان آن را لقب اين شخص دانست . نه تنها كتباسلامی كه ماخوذ از " خوذای نامگ " هستند ، بلكه الفهرست هم كه‏ منبع ديگر داشتهمؤسس فرقه مزدكيه را شخصی دانسته مقدم بر مزدك ، و در خوذای نامگ اسم او را زردشتقيد كرده‏اند ، و از اين جا نام فرقه " زردشتگان " پيدا شده است . بنابراين بهطور تحقيق می‏توان گفت كه‏ " بوندس " و زردشت اسم يك شخص بوده است و زردشت نام اصلیآورنده‏ ی اين دين است و اين شخص با پيامبر مزديسنان هم نام بوده است . پس نتيجه‏اينمی‏شودكه فرقه ی مورد بحث ما يكی از شعب مانويه بوده كه قریب دو قرن‏ قبل از مزدك دركشور روم تاسيس يافته و مؤسس آن يك نفر ايرانی زردشت‏ نام پسر " خورگان " از مردم " پسا " بوده است . از اشارات‏ مندرج در كتب عربی چنين مستفاد می‏شود كه زردشتفسایی پيشوايی بوده‏ كه دعوت او فقط جنبه ی نظری داشته است ، اما مزدك كه مرد عملبوده و به‏ قول طبری در نزد طبقه ی عامه خليفه ی زردشت به شمار می‏آمده است ، رفتهرفته‏ نام مؤسس اصلی را تحت الشعاع قرار داد و در همان عهد این فرقه را به‏ اسممزدكيه مشهور نمود .

 گردنه های فسا